ÌpxkËUR ewKê

pÕbËt gwvlwk BxZpwo HxZpø

ogÖR-møwil gwvlwËbËmk AwdwËP-KwdwËP QxrËt AwËQ pwRwk gQËkk HxZpø| AwiwËbk eÔgêeÖkØËnk oÖipwd KyxZê†Ëlwk xKtbwvm GLËdw xUËK AwËQ AZyZ HmðËjêk ýiÙxZ xpËoËg| ÌbËmk dwdw eÝwËìæ QxrËt-xQxUËt awKw GBog gYêwXø óÿwedw ÌbLËZ xdúPtB BËâQ KËk Awedwk| xKìæ× oit ÌKwawt bÔk-bÔkwËìæ jwgwk ? ZwB ÌbmËK Rwdwk BËâQUwËK NÖi ewxrËt kwLËZ pËâQ| AwiwËbk ÌPZdwk ÌLwkwK ÌjwMwËZ oóeÛxZ AwZôeÝKwm KËkËQ ÌpxkËUR ewKê| kwRcwdyk mpkZly AwÂxltwk føw≤wxo xKvWËik ewËm xdxiêZ pËtËQ xhYíciêy G ewKêxU| gwvlwk BxZpwo-HxZËpøk gYêwXø óÿweZø xdbêmd†Ëlw GLwËd GKoËŠ Deóÿwed Kkw pËtËQ| ovkqY Kkw pËtËQ KÚxnxdhêk owcwkY iwdÖËnk RygdjweËdk dwdw Dewbwd| ewmwewxm xP£-xgËdwbËdk Rdø G ewËKê óÿwed Kkw pËtËQ ÌgmxKQÖ AwKnêYyt kwBW| ogxixlËt AekÕe Ìo#ëbËjê owRwËdw pËtËQ ÌpxkËUR ewKê| Ìj-ÌKwËdw xbd oexkgwËk ÌgrwËZ ÌjËZ ewËkd ÌoLwËd| gwvlwk HxZpø-ovÆÚxZk eÝxZkÕe ÌbLËZ ÌbLËZ Awedwk PiuKwk oit KwUËg|

BxZpwo HxZËpø exkeÔYê gwvlwk iwxU| Ìowdwxl AZyËZk oiÙ¦ gwvlwËbm| AwiwËbk xdoMê‚ ovÆÚxZ‚ RygdjweËdk kyxZ-dyxZ‚ QxrËt awKw ‰mxùeK xdbmêd— ogxKQÖB Hmðjêit gwvlwËbËmk BxZpwo I HxZËpøk Avm| Awikw Zwk MxgêZ D£kwxcKwky| gwvlwËbËmk HxZpøgwpy óÿweZø xdbmêd†ËlwËK hxgnøu eÝRËdôk owiËd Z×Ël ckwk iwdËo ÌbËmk mynêóÿwdyt xdiêwY eÝxZÅwd KdKWê MÜØe owhwËkk AwÂxltwt MËr Z×ËlËQ ÌpxkËUR ewKê| ÌbËmk bmêdyt xKQÖ óÿweZø xdbmêËdk eÝxZKÚxZ óÿwed Kkw pËtËQ GLwËd| ÌpxkËUR ewËKê ÌbËmk Ìj oióæ HxZpøgwpy KyxZêk ÌkxeöKw gw iËWl ‰Zxk Kkw pËtËQ Ìo†Ëlw pËlw—xbdwReÖk ÌRlwk oyZwËKwU xgpwk I KwìæRyk ixëbk‚ lwlgwM ÌKÁwk bkgwk pl‚ kwRmwpyk eÖxUtw kwRgwxr‚ eÖkËdw XwKwk Awpowd ix™l‚ ewpwreÖk ÌowieÖk xgpwk‚ gwËMkpwËUk nwU M¹ÖR ioxRb I PÖdwËLwlw ioxRb‚ XwKw xgmðxgbøwlËtk Qw¢-xmqK ÌKËëbÛk MÜyK ýiÙxZËo#c‚ RwZyt ýiÙxZËo#c I RwZyt ovob hgd| GBog Hmðjê-ýiwkËKk ewmwewxm xP£xgËdwbËdk Rdø ÌpxkËUR ewËKê AwËQ Ìgm xKQÖ kwBWo| jwk iËcø DËÁLËjwMø pËlw— owKêo oÖBv‚ ewBËkU xme‚ Ìkwlwk ÌKwýUwk‚ føwxixl ÌUÛd‚ WÛwB oöwBW BZøwxb|

jw¢w pËlw ÂkØ :
ÌpxkËUR ewËKêk AwdÖÅwxdK D˧wcd Kkw pt MZ 13 RwdÖtwxk| D˧wcdy AdÖÅwËd xQl ÌPwL c^wcwËdw AwZmgwxR I iËdwš owvÆÚxZK AdÖÅwd| G AdÖÅwËd eÝcwd AxZxa xQËld ÌgokKwxk xgiwd exkgpd I ejêUd eÝxZiìèy iyk Ìiwpwóib dwxQk Dx¥d| DËbøw£ßw eÝxZÅwd KdKWê MÜØËek ÌPtwkiøwd GoGi Kwiwl Dx¥Ëdk ohwexZËZð ÌpxkËUR ewËKêk D˧wcdy AdÖÅwËd xgËmn AxZxa xpËoËg xQËld ovÆÚxZ eÝxZiìèy ÌgMi Ìoxliw kpiwd Ggv óÿwdyt ovob oboø W. ÌbItwd Ìiwpwóib owlwDx¥d| ÌpxkËUR ewKê MËr ÌZwlwk DË¥mø oóeËKê KdKWê MÜØËek ÌPtwkiøwd GoGi KwiwlDx¥d gËld‚ iwdÖËnk owiËd gwvlwk BxZpwo Ggv HxZpø Z×Ël ckwk RdøB GUw xdiêwY Kkw pËtËQ| ÌpxkËUR ewËKêk og xKQÖB BxZpwo I HxZËpøk Avm| Ìbm I RwxZk KwËQ Awikw bwtg¦| GB owiwxRK bwtg¦Zw ÌaËKB KdKWê ÌpxkËUR ewËKêk exkKùedw MÜpY KËk| GB ewKêxUËK cwËe cwËe AwËkw DYíZ KËk ÌZwlw pËg gËl xZxd Rwdwd| DËÁLø‚ D˧wcdy xbd ÌaËKB iwdÖËnk Xl dwËi ÌpxkËUR ewËKê| ÌKgl kwRcwdy XwKw dt‚ ÌbËmk xgxhYí A—l ÌaËK eÝxZxbd opoÛwxcK bmêdwayê xhr KkËQd GLwËd| iÖˆ-xgýiËt Zwkw ÌbLËQd ÌpxkËUR ewËKêk HxZpøgwpy óÿweZø xdbmêd†Ëlw| exk¸iY KkËQd BxZpwËok ewZwt ewZwt|

 Ìjog eÝxZKÚxZ gw ÌkxeöKw ÌbLËgd :
ÌpxkËUR ewËKê kËtËQ 11xU ‰mxùeK xdbmêd| iÔl óÿweZøKËiêk AwbËl MËr ÌZwlw pËtËQ GBog ÌkxeöKw| xmùeKËiêk oÔqô KwkØKwRI G†ËlwËZ gRwt kwLw pËtËQ| ÌpxkËUR ewËKêk ÌkxeöKwoiÔp oóeËKê Ggwk ÌRËd Ìdtw jwK|

PÖdwËLwlw ioxRb :
gwËMkpwU ÌRlwk eÝZøìæ MÜwi PÖdwËLwlwt kËtËQ oÖlZwxd AwiËlk GKxU eÝwPyd ioxRb| AwdÖiwxdK eËdk mZËK MËr ÌZwlw GB ioxRbxU óÿwdythwËg PÖdwËLwlw ioxRb dwËi exkxPZ| ÌewrwiwxUk BËU ‰Zxk AekÕe Ìo#ëbjêix¡Z gMêwKÚxZk GB ioxRbxU GK M¹ÖR xgxmÄ|

oyZwËKwU xgpwk :
xbdwReÖk ÌRlwk oyZwËKwËU Dxdm mZËKk ÌmËnk xbËK iwxUk Møk LÖËr DË£wld Kkw pt eÝwPyd GKxU Ìg#¦xgpwk| MËgnKËbk iËZ‚ oyZwËKwU xgpwËkk AwdÖiwxdK xdiêwYKwl AwdÖiwxdK 7i ÌaËK 8i mZK|

eÖxVtw kwRgwxr :
kwRmwpy ÌRlwk eÖxVtw DeËRlwk oÖbÙmø kwRgwxr hgdxU xdiêwY Kkw pËtxQl 1895 xLÛýUw˲| oÔqô KwËVk KwR‚ XwlwB Ìlwpwk KwkØKwjêit gøgpwk I kwRxi˘yËbk xmùe-Ìo#ëbjêËgwËck ÈwaêK oidðËt AZøìæ oÖniwix¡Z GK eÝwPyd xdbmêd eÖxVtw kwRgwxr|

 lwlgwM ÌKÁwk bkgwk pl :
eÖkËdw XwKwk HxZpøgwpy bÖMê lwlgwËMk ÌKÁw| o®bm mZËKk x§ZytwËcê GxU xdxiêZ pËtxQl| XwKwk ÌiwNl mwoK Ìiwpwóib Awji I mwËtóæw L^wk AwiËl xdxiêZ GB ÌKÁwxU ÌiwNl óÿweZøxmËùek AdøZi KyxZê| lwlgwËMk ÌKÁwk oÖbÙmø Avm pËlw bkgwk pl|

 Awpowd ix™l :
XwKwk gÖxrMŠw dbyk ZyËk AwVwk mZËKk ÌmËnk xbËK GKxU oÖbÙmø A›wxlKw xdiêwY KËkxQËld fxkbeÖËkk Rxibwk GdwËtZ×Áwp| eËk Zw fkwxo gxYKkw xKËd Ìdt| ZwËbk KwQ ÌaËK XwKwk dgwg exkgwËkk AwxbeÖkØn AwxliÖÁwp 1835 owËl Gk iwxlK pd| 1872 owËl dgwg Aw²Öl MYy GxU ovÆwk I eÖd:xdiêwY KËk dwi Ìbd Awpowd ix™l| 1890-Gk xbËK Awpowd ix™Ëlk M¹ÖRxU xdxiêZ pËtxQl| gZêiwËd hgdxU RwbÖNk|

ewpwreÖk (ÌowieÖk) xgpwk :
owkw xgËmð AwxgÏÚZ Ìg#¦ xgpwk†Ëlwk iËcø ogêgÙpu GKK xgpwk ewpwreÖk (ÌowieÖk) xgpwk| dIM^w ÌRlwt AgxóÿZ G xgpwkxU xdxiêZ pËtxQl AÄi mZËK| x§Zyt ewl kwRw ciêewl Ìbg GxU xdiêwY KËkxQËld| BDËdËÆwk xgmðHxZËpøk ZwxlKwt oóeÛxZ GxU AìæhêÖ£ß pËtËQ|

nwU M¹ÖR ioxRb :
 gwËMkpwU ÌRlwk Lwd-B-RwpwËdk iwRwËkk KwËQ nwU M¹ÖR ioxRËbk Agóÿwd| GËZ ÌiwU 81xU M¹ÖR awKËlI nwU M¹ÖR ioxRb dwËiB exkxPZ| cwkYw Kkw pt‚ ioxRËbk ÌhZËkk 60xU óæº ÌaËKB G dwËik Duex£| gwvlwËbËmk eÝwPyd ioxRb†Ëlwk iËcø GxUB ogêgÙpu| BDËdËÆwk xgmðHxZËpøk ZwxlKwt óÿwd KËk Ìdtw nwU M¹ÖR ioxRËbk xdiêwYKwl AwdÖiwxdK eËdËkw mZK|

KwìæRyk ixëbk :
gwvlwËbËm iwxUk ‰Zxk xmùeKËiêk ogËPËt oÖëbk xdbmêd KwìæRyk ixëbk| xbdwReÖËkk ipwkwR KZÚêK xdxiêZ ÌXew dbyk ZykgZyê GB ixëbkxUk xdiêwYKwl 1722 ÌaËK 1752 xLÛýUw²| eÖËkw ixëbkxU Ìe#kwxdK Kwxpdy Agl¹Ëd ÌewrwiwxUk Al‰kËY XwKw| dtxU PÔrw xgxmÄ KwìæRyk ixëbËkk Aek dwi dgkZð ixëbk|

MÜyK ýiÙxZËo#c :
XwKw xgmðxgbøwlËtk gZêiwd Qw¢-xmqK ÌKëbÛ GlwKwt xQl GK oit MÜyKËbk Kgkóÿwd| Dxdm mZËK XwKwt Ìgm xKQÖ MÜyK gogwo KkËZw| Ìo oit ewmðêgZyê A—Ël gwËNk eÝwbÖhêwg xQl| gwN xmKwËk xdpZ KËtKRd MÜyËKk ýiÙxZk DË¥Ëmø AwdÖiwxdK 1820 ÌaËK 1840 xLÛýUw˲k iËcø xdiêwY Kkw pËtxQl GKxU ýiÙxZËo#c|

kwBW oiÔp :
ÌpxkËUR ewËKê HxZpøgwpy xdbmêd oiÔËpk ewmwewxm oigtoy iwdÖËnk xP£-xgËdwbËdk Rdø óÿwed Kkw pËtËQ Ìgm K'xU kwBWo| GBog kwBËWk iËcø føwxixl ÌUÛd AwedwËK xdËt NÖËk AwoËg oiMÜ ewKêxU| dwMk Ìbwlwk AwËiËR xmÂkw ÌiËZ DVËZ ewkËg owKêwo oÖBvËZ| ewBËkdxme ÌbËg AwËkwpyËbk oiÖ© ¸iËYk Ìbwlw| kئmðwo ¸iËYk AxhšZwk Rdø PrËZ ewËkd føwxixl ÌKwýUwËk| GQwrwI ÌpxkËUËR AwËQ WÛwB oöwBW‚ Itw «wk owËKêlop AwËkw Ìgm KxU AwKnêYyt kwBW|

xUxKU I Adøwdø Zaø :
ÌpxkËUR ewKê ÌLwlw awËK eÝxZxbd oKwl 10Uw ÌaËK kwZ 9Uw ejêìæ| ewËKê eÝËgËmk Rdø bmêdwayê xUxKU KwUËZ pËg RdeÝxZ 60 UwKwt| kwBËW AwËkwpËYk Rdø AwlwbwhwËg KwUËZ pËg xUxKU‚ iÔlø 20 UwKw I 30 UwKw| ÌpxkËUR ewËKê bmêdwayêËbk Rdø QÖxUk xbd†ËlwËZ AwËtwRd Kkw pt ZwkKw xmùeyËbk ewkfËiêËìo KwlPwkwl Ìmw| GB Ìmw ÌbLwk Rdø Agmø Awlwbw xUxKU KwUwk eÝËtwRd ÌdB| LwItw-bwItwk Rdø ÌpxkËUR ewËKê AwËQ DYíZiwËdk ýdøwKo I fwýU f×ËWk me|

KyhwËg jwËgd ?
ÌpxkËUR ewËKê jwgwk Rdø XwKw ÌaËK Awexd ix™l gw Awgwxgl gwËo PrËZ ewËkd| XwKwk ÌKëbÛóÿl ixZxSl ÌaËK AwÂxltwk føw≤wxo xKvWËi jwgwk gwo†Ëlw QwËr 15 ÌaËK 20 xixdU ek ek| føw≤wxo xKvWËik ewËmB GB ewËKêk Agóÿwd| føw≤wxo xKvWËi jwgwk eËa DËÁxLZ exkgpd†Ëlw jw¢y DVwdwiw Kkwt KwKkwBl‚ iMgwRwk‚ ipwLwly‚ gdwdy‚ AwRieÖk I Aw²ÖÁwpeÖk ÌaËK| jxb Uøwx…Køwg gw xoGdxR Æ×UwËk ÌjËZ Pwd jwItw-Awowk LkP pËg gr ÌRwk 250 UwKw| oÖZkwv gwvlwk HxZpøËK ÌbLwI Rwdwk Rdø ÌpxkËUR ewËKê ÌgxrËt Awowk xo¦wìæ xdËZ ewËkd xdx§êcwt|