K×xÄtw-ÌiËpkeÖk

iÖx£ßjÖ¦-owxpZø-ovÆÚxZk ýiÙxZ RwMwxdtw hÔxi

ÈwcydZw Z×xi/ kxg VwK×Ëkk Aik KxgZw‚ Axgdwmy Mwd...'| AwiwËbk ipwd iÖx£ßjÖ¦ Awk ÈwcydZwk ýiÙxZËNkw GKxU óÿwd— K×xÄtwk ÌiËpkeÖk| GLwdKwk iÖxRgdMËkk AwiÛKwdËdB 1971 owËlk 17 GxeÝl MxVZ pt gwvlwËbËmk Aóÿwty okKwk| GKw£Ëkk ÌoB ÌM#kgit xbd†Ëlw ýikËY GLwËd xdxiêZ pËtËQ ýiÙxZËo#c| Awk K×xÄtwk dwdw RwtMwt QxrËt-xQxUËt kËtËQ AwiwËbk eÝxaZjmw gÉ owxpZøoÙÄw I ovÆÚxZ-gøx£ßËZðk KyxZê xgRxrZ dwdw xP€| Ìjid kgyëbÛdwa VwK×Ëkk xmlwBbp‚ lwldmwp'k AwLrw‚ iyk imwkkf ÌpwËoËdk goZxhUw...| hwnw-mpybËbk k£ßýdwZ GB iwËo‚ QÖxUk AgoËk‚ ÌgxrËt AwoÖd owxpZøoÛÄw‚ oŠyZowcK I iÖx£ßjÖ˦k ýiÙxZ RwMwxdtw bÖxU óÿwd— K×xÄtw I ÌiËpkeÖk ÌaËK|

Ky Ky ÌbLËgd
lwldmwËpk iwRwk‚ xmlwBbp K×xVgwxr‚ iÖxRgdMk ýiÙxZËo#c| GQwrw gÉ owxpZøoÛÄw I oŠyZowcËKk Rdôóÿwd ÌbLËZ ewËgd GLwËd|

lwld mwËpk iwRwk
‘gwxrk ewËm AwkxmdMk‚ Ìoaw erxm goZ KËk...'‚ ‘xild pËg KZ xbËd Awiwk iËdk iwdÖËnk oËd'‚ ‘L^wPwk xhZk AxPd ewxL ÌKiËd AwËo jwt' BZøwxb MwËdk kPxtZw ÌoB ikiy oŠyZowcK lwld mwp xPk xd©wt NÖxiËt kËtËQd K×xÄtw mpËk| oxZø Kaw glËZ Ky‚ K×xÄtwËK lwld mwËpk Ìbm glw jwt| GLwËd GËl BxZpwo-idÆ Awedwk xdúPt iËd eËr jwËg‚ ÌiwMl oiÛwU mwpRwpwËdk AwiËl MrwB dbyk ZyËk GKUw gëbk MËr DËVxQl| ÌoB dbygëbkxUB ekgZêy oiËt ‘K×xÄtw' dwËi exkxPxZ ewt| AwËMB glw pËtËQ‚ K×xÄtw mpËkB lwldmwËpk iwRwk| Ìj-ÌKwËdw xkKmwItwlwËK glËlB Ìo AwedwËK lwldmwËpk iwRwËk xdËt jwËg| GxU K×iwkLwxlk ÌQDxrtwËZ AgxóÿZ| lwldmwËpk iwRwËk jwItwk ek Awedwk bÙxÄ AwKnêY KkËg AwËmewËmk ÌLwlw eÝwìæk| bÔk-bÔkwìæ ÌaËK iwdÖnRd AwËo| MwËdk Awok gËo| ÌbËmk dwxi oŠyZxmùeykw GB AwoËk oŠyZ exkËgmd KËkd|... ÌLwlw eÝwìæËkk iËZwB lwldmwËpk iwRwËkk ewm xbËt eÝgwxpZ KwlyMŠw dbyxU Awedwk bÙxÄ AwKnêY KkËg| ZËg dbyxUk iÙZeÝwt bmw ÌbËL idUw Lwkwe pËt jwËg Awedwk| oóeÛxZ xdxiêZ xgmwl obk bkRwk icø xbËt lwldmwËpk iwRwËkk AwxOdwt eÝËgm Kkwk ek Awexd lq KkËgd GKewËm gÉZl GKxU bwlwd| GLwËd eÝmwoxdK b®k I ÌkýUpwDR MËr DËVËQ| AdøxbËK‚ lwldmwËpk iwRwk ovlMí xgkwU GlwKwt MËr DËVËQ GKxU xgmwl xildwtZd| jwk AwKnêËY Awexd GLwËd GËoËQd ÌoB lwldmwËpk iwRwËkk xbËK bÙxÄewZ KkØd| Awexd lq KkËgd‚ iwRwkxU xgLøwZ bkËgm xbxÁk pjkZ xdRwi Dx¥d AwDxltwk iwRwk AdÖKkËY xdxiêZ| iwRwËkk xP£wKnêK KwkØKwjê Awedwk dRk KwrËg|... iwRwkxU MhykhwËg ejêËgqY KkËZ KkËZ Awedwk xdúPj iËd eËr jwËg‚ 1890 owËlk 17 A˃wgk iwkw jwd lwld mwp| cwkYw Kkw pt ZLd Z^wk gto pËtxQl 116 gQk| GB xpowËg Z^wk Rdô pËtxQl 1774 owËl| ZËg GB xgnËt ÌKwËdw xóÿk xo¦wËìæ Ìe^#QwËdw jwt dw| Ìjid‚ lwld mwËpk Rdôóÿwd I ciêiZ xdËtI xgZKê AwËQ| GK iZ AdÖjwty xZxd K×xÄtw ÌRlwk K×iwkLwxl awdwk AìæMêZ h^wrwkw MÜwËi GK xpëbÖ Kwtóÿ exkgwËk RdôMÜpY KËkd| Aek iËZ‚ Z^wk Rdô jËmwk ÌRlwk xSdwBbp ipK×iwk pxkmeÖk MÜwËik GK iÖoliwd exkgwËk| GLwËd lqYyt xgnt pËâQ‚ lwld xdËRI Z^wk Rdôóÿwd I ciêiZ xgnËt ÌKwËdw Kaw gËl jwd xd| Z^wk MwËd xZxd glËQd‚ ‘og ÌlwËK Kt lwld Ky RwZ ovowËk ?/ lwld gËl‚ RwËZk Ky kÕe Awxi ÌbLlwi dw GB dRËk|'... lwldmwËpk KgËkk ewËmB Z^wk ewxlZ iw ixZRwËdk Kgk| lwld I ixZRwËdk KgËkk PwkxbËK Ìbtwl Z×Ël GKxU Nk ÌZwlw pËtËQ| Gk gwBËkk gwkwëbwt kËtËQ AwËkw PwkRËdk Kgk| Z^wkw pËld— fxKk myZl mwp‚ xgmwLw fxKkwdy (lwld mwËpk Ìogwbwoy)‚ fxKk RËMw mwËpk dwxd Ggv RËMw mwp fxKk| lwld mwËpk oiwxc ovlMí AwËkw 12xU Kgk Awedwk bÙxÄ AwKnêY KkËg| GB 12xU Kgk pËâQ lwld mwËpk NxdÅRd I K×xÄtwk dwxi oŠyZ owcKËbk| G^kw pËld— AwxfR Dx¥d fxKk‚ †kØ ixpi mwp‚ mwxìæ fxKkwdy‚ K×oÖi fxKkwdy‚ iKËQb Awly mwp‚ fxKk ili mwp‚ fxKk ÌMwlwi BtwxQd mwp‚ lxZf mwp fxKk‚ RËMw mwp'k ?y‚ Kwxidy fxKkwdy‚ fxKk ÌhwlwB mwp Ggv eøwkyËdQw fxKkwdy| lwld mwËpk iwRwk ÌbLwk ek GLwËd Ìj lwld GKwËWxi KiËeö… MËr DËVËQ— ÌoxbËK bÙxÄ jwËg Awedwk| kwRcwdygwoy Awedwk ptËZw iËd erËg Ìj‚ GB KiËeöË…k xgkØ˦ GKbw GKxU RdiZ MËr ÌZwlwk ÌPÄw KËkxQl GKxU ipl| xKìæ× GLwËd GËo og xKQÖ ÌbLwk ek Awedwk ptËZw iËd pËg‚ lwld ÌZw GLd ÂcÖ AwiwËbk dt‚ xgmðgwoyk| ÌoËqË¢ jxb GLwËd KiËeöË… MËr IV‚ Awk ÌoLwËd awËK xildwtZd‚ ÌkýU pwDR— ÌjLwËd lwlËdk Mwd MwBËgd dwxi-Adwxi KŸxmùeykw Ggv Ìbm-xgËbËmk iwdÖËnkw awKËgd— ZwpËl Ìbwn ÌKwawt ? lwld mwËpk iwRwk ovlMí GKxU ewxdk Ìfwtwkw ÌPwËL erËg Awedwk| Gk DeËk GKxU xgmwl AwKÚxZk GKZwkw| Awedwk ZLd iËd pËg‚ Ìj iwxUËZ Awexd b^wxrËt AwËQd ÌoxU gwDl owcKËbk xgPkYh~xi| Awk GB gwDl owcK I oŠyZ kPxtZwËbk iËcø ogËPËt Ìgxm DuKËnêk exkPt xbËtËQ lwld mwp| Z^wk Mwd AcøwZô hwg‚ ikiy kogø™dw I xmùe†ËY xgËmn oiÙ¦|

xmlwBbËpk K×xVgwxr
lwld mwËpk iwRwk ÌbLwk eËk Awexd ÌjËZ ewËkd kgyëbÛ-ýiÙxZ xgRxrZ xmlwBbËpk K×xVgwxrËZ|... K×xVgwxrËZ ÌjËZ ÌjËZ Awedwk xdúPt iËd erËg Ìj‚ lwlËdk MwdËK ZuKwlyd oÖcyoiwËR exkxPZ KËkxQËld kgyëbÛdwa VwK×k| K×xÄtw mpk ÌaËK 15 xKËlwxiUwk D£k-eÔËgê xmlwBbËpk K×xVgwxr Agóÿwd| jxb AwËM GLwËd GËo awËKd ZwpËl Awexd ÌUk ewËgd Ìj‚ PwkewËmk exkËgËmk AËdK exkgZêd pËtËQ| AwËmewËm MËr DËVËQ Æ×l-KËlR-pwoewZwl BZøwxb| ZËg K×xVgwxrk eÝwt ewm ÌN^Ëo Ìj ¢ßyrw KiËeö…xU MËr DËVËQ— GxU AwedwËK AwpZ KkËZ ewËk| ÌKddw‚ GxU K×xVgwxrk PwkewËmk Ìo#ëbjêËK gøwpZ KËkËQ| ÌfxkËZ MrwB dby ewk pËt gwo gw høwËd K×iwkLwxlk PrwBËKwËl Ìe^#ËQ ÌoLwd ÌaËK høwd MwxrËZ ÌPËe Awexd xmlwBbËpk K×xVgwxrËZ ÌjËZ ewËkd| jw¢weËa MÜwËik A^wKwg^wKw ea Awk PwkxbËKk ogÖR xdoMê AwedwËK iÖˆ KkËg| 22 xgNw Rxik Dek xZdZlw K×xVgwxr| gwxrxU gZêiwËd eÝZîZ£ð xghwM KZÚêK exkPwxlZ GKxU RwbÖNk| eÝai I x§Zyt Zlwt 8xU KËk ÌnwlxU Ggv xZd Zlwt 2xU ÌiwU 18xU Kq kËtËQ| eÝai I x§ZytZlwt kËtËQ AwËlwKxP¢‚ LwRdw AwbwËtk ÌUxgl‚ køwK‚ ÌPtwk‚ kgyëbÛdwËak A^wKw Qxg‚ ÌUxgl‚ Ìowfw‚ LwU‚ Nwo KwUwk jìè‚ xoëbÖK‚ Awliwxk‚ Awkwi ÌKbwkw BZøwxb| GBog ÌbLËZ ÌbLËZ Awexd Ìjd kgyëbÛdwËak AbÙmø ÌQ^wtw AdÖhg KkËgd| ÌKddw‚ G†Ëlw ÌZw kgyëbÛdwËakB gøgpÕZ xRxdoe¢| Ìnwl I AwU Ìgpwkwk bÖxU ewlxKI Awedwk ÌPwËL erËg| ÌRËd kwLÖd‚ GB bÖxU ewlxKËZ PËrB Kxg AwoËZd K×xÄtw mpk gw PrwBËKwl ÌklËýUmd ÌaËK| ‘P—lw' I ‘Pelw' dwËik bÖxU xýeWËgwUI lq KkËgd Awexd| G bÖxUËZ PËr kgyëbÛdwa ebôwt NÖËk ÌgrwËZd| xKìæ× ebôw GLd ÌKwawt ? dbyxU GLd Ìgm xKQÖUw oËk ÌMËQ| GK oiËtk eÝi£w ebôw GLd gwxltwxr iw¢|

K×xVgwxrk gwBËk gwMwËd ÌPwËL erËg kgyëbÛdwËak Awgq iÔxZê| ewËmB ÌkýUpwBR| DdôÖ£ß i—| Kxgk AwiËlk xRxdoe¢ QwrwI gÉ xKQÖB AxgKÚZ Agóÿwt kËtËQ| Ìjid gwxrxU‚ gwxrk owiËdk Ìlwpwk fUK‚ Awk ewpwkwbwËkk Nk bÖËUw AxgKl AwËMk iËZwB| kËtËQ Kxgk AwiËlk gK×lZlwk NwU| GKxU mwdg^wcwËdw eÖK×k| PwkewËm xoËiË=k Ìgx— Awk iËdwki gÙËqk Qwtw Awedwk dtd RÖrwËg| kgyëbÛ-ýiÙxZ xgRxrZ GB gK×lZlwk NwËU GËo ptËZw Awedwk iËd erËg ÌoB MwdxU— ‘jLd erËg dw Ìiwk ewËtk xP€ GB gwËU/ Awxi gwBËgw dw‚ Awxi gwBËgw dw Ìiwk ÌLtwZky GB NwËU...|' p^øw‚ xmlwBbËpk K×xVgwxrËZ Awk gK×lZlwk NwËU kgyëbÛdwËak ewËtk xP€ Awk eËr dw‚ gÉ AwËMB xZxd ÌKwlKwZwk ÌKIrwZlw mômwËd hwkiÖ£ß pËt dmðk Ìbp ZøwM KËkËQd| xKìæ× Zwk Ìbp xglyd pËlI Zwk ‘Ìbpy'-k xglÖx® NËU xd‚ AwËRw Z^wËK Awikw AdÖhg KkËZ ewxk AwiwËbk idËd‚ ÌPZdwt| kgyëbÛdwËak AbÙmø AxóæZð kËtËQ gËlB Ìj AËdËK xmlwBbËpk K×xVgwxrËZ QÖËU jwt— GxU eÖËkweÖxk oZø dt| ÌKddw ogÖR cwdËqZ‚ gÙq‚ ewxLk K×Rd G†ËlwI ejêUKËbk AwKnêY KËk| DËÁLø‚ xmlwBbp GLd GKxU BDxdtËdk dwi| AwËM Agmø G dwËi GKxU MÜwi xQl xKìæ× Zw eÝwt bÖm gQk AwËM ebôwk gÖËK xglyd pËt ÌMËQ| ZwkekI jLd ÌKD lwl kËOk iËdwki K×xVgwxrk owiËd GËo pwxRk pt ZLd AZyZ GËo gZêiwËdk bÖtwËk AwQËr eËr| DËÁLø‚ gZêiwËd xmlwBbËpk K×xVgwxrxU eÝZîZ£ð xghwM KZÚêK exkPwxlZ pËâQ gËl eÝËgm iÔËløk eÝËtwRd eËr| eÝËgm iÔlø iw¢ bÖB UwKw| lwld mwp'k iwRwk I xmlwBbËpk K×xVgwxr QwrwI Awexd K×xÄtwt ÌgrwËZ ÌjËZ ewËkd K×iwkLwxlk Pwerw BDxdtËdk AìæMêZ lwxpdyewrw MÜwËi owxpxZøK iyk imwkkf ÌpwËoËdk goZxhUwt| GLd ÌoLwËd kËtËQ Z^wk dwiwx‰Z okKwxk eÝwaxiK xgbøwlt Ggv DâP gwxlKw xgbøwlt| xmlwBbËpk K×xVgwxrËZ ÌjËZ Ktw MÜwËi kËtËQ xgeögy gwNw jZyËdk Rdôóÿwd| AwËM xQl gwNw jZyËdk iwiwk gwxr| gZêiwËd Gk iwxlK Ìiwpwóib mwpRwpwd dwËi GK gøx£ß| iÔl gwxrxU iwxlKwdw óÿwdwìæËkk oit hwOw pt| GLd AwËMKwk xdbmêd xpËoËg ÂcÖ eÖK×k kËtËQ|... Ktw gwRwk ovlMí GlwKwt kËtËQ KawowxpxZøK AwKgk ÌpwËoËdk ‰eZÚK gwxr| GLwËdB xZxd RËdôxQËld|... Ktw'k eËkB Awrewrw MÜwi| GLwËd RËdôxQËld gwDl owcK MMd pkKkw| MMd Ìj óÿwdxUËZ RËdôxQËld— ÌoxUËZ GLd fol flwËdw pt| gZêiwd iwxlËKk dwi kiRwd Awly|... K×xÄtwk K×iwkLwxl obËk kËtËQ KwOwl pxkdwËak gwxr| Ìj KwDËK xRËšo KkËl Ìo AwedwËK eËak o¬wd ÌbËg|

iÖxRgdMk ýiÙxZËo#c
K×xÄtwt GËoËQd AaP iÖxRgdMk ýiÙxZËo#cxU dw ÌbËL jwËgd— Ìo ÌZw pt dw| ÌKddw‚ 1971 owËlk 17 GxeÝl iÖxRgdMËk MxVZ pt gwvlwËbËmk Aóÿwty okKwk| KwËRB iÖxRgdMk ýiÙxZËo#c ÌbLwk Rdø ÌiËpkeÖËkk DË¥Ëm kIdw pd| ÌiËpkeÖk mpk ÌaËK eÝwt 7 xKËlwxiUwk bxqËY gwvlwËbm-hwkZ oyiwËìæ ‰gbødwaZlw BDxdtd| GLwdKwk hËgk ewrw MÜwËiB GKw£Ëk iÖxRgdMk okKwk eÝxZxÅZ pt| DËÁLø‚ jÖ¦Kwlyd oiËt hËgkewrw MÜwixU xQl Èwcyd| gZêiwËd H GlwKwt ipwRdeÖk‚ gwËMwtwd‚ ÌiwdwLwxl‚ bwxktweÖk— GB PwkxU BDxdtd xdËt MËr DËVËQ iÖxRgdMk DeËRlw| AwtZd 28‚134 GKk‚ RdovLøw 1 lq'k KwQwKwxQ‚ MÜwi 31xU‚ AwgwbËjwMø Rxi 22‚151 GKk| GLwËd Æ×l‚ pwoewZwl‚ gøwvK‚ ÌUxlËfwd G…ËP™op gÉ xKQÖB kËtËQ| Awk AwiÛKwdËdk Ìj 35 GKk Rxik Dek 1971 owËl MxVZ pËtxQl Aóÿwty MYeÝRwZìèy gwvlwËbm okKwk— ÌoLwËd 1988 owËl okKwxk eÙÅËewnKZwt 1 ÌKwxU 93 lwL 11 pwRwk 133 UwKw gøËt xdxiêZ pt iÖxRgdMk ýiÙxZËo#c| GB HxZpwxoK ýiÙxZËo#Ëck óÿweZøxmùey Zwdhyk Kxgk| iÖxRgdMk ýiÙxZËo#c ÌbLËZ GËo Awedwk ÌPwËL erËg oÔjêkxmôk eÝZyK xpËoËg Kvx¢ßËUk ‰Zxk xgxhYí iwËek 23xU x¢ßËKwdwKÚxZk Ìbtwl gøgpwk Kkw pËtËQ Ìo#cxUk gxpkËŠ| eÝËZøKxU Ìbtwl GK GKxU gQËkk exkPwtK| Adø Kawt‚ 1947 owËl ÌbmhwËMk ek ÌaËK RwZyt HxZpø Ggv AxóæZð kqwk ovMÜwËik oËŠ owi™oøeÔYê GB 23xU Ìbtwl| AwiÛKwdËd NÖËk ÌgrwËZ hwËlw lwMËg Awedwk| iËd Ìkwiw— AdÖhg KkËgd Ìj‚ GKw£Ëk GLwËd iÖx£ßËjw¦wËbk ebPwkYw xQl|... AwiÛKwdËd NÖkËZ NÖkËZ GKóÿwËd GËo Awedwk ÌPwËL erËg GKxU xhx£eÝóæk| ÌlLw kËtËQ— iÖxRgdMk xiDxRtwi gwvlwËbËmk eÝai Aóÿwty kwÄÛexZ Ggv MYeÝRwZìèy gwvlwËbm okKwËkk Zbwdyìæd iwddyt xmùeiìèy ‰otb dRkØl Bolwi 1974 owËlk 17 GxeÝl GB xhx£eÝóæk óÿwed KËkd| GxU ÌbËL ÌK#Z~ply Awexd ‘iÖxRgdMk xiDxRtwi'-Gk o¬wd KkËl RwdËZ ewkËgd Ìj‚ ÂcÖ xhx£eÝóækB óÿwed Kkw pËtËQ‚ xiDxRtwi MËr ÌZwlwk DËbøwM AwËb# Ìdtw pt xd| AwiÛKwdËdk eËk Awedwk ÌPwËL erËg xdiêwdwcyd iÖxRgdMk KiËeö…| 1998 owËlk 17 GxeÝl Gk xhx£eÝóæk óÿwed KËkd ZLdKwk iwddyt eÝcwdiìèy ÌmL pwxodw| iÖxRgdMk KiËeöË…k Aìæh×ê£ß kËtËQ— ioxRb‚ WwKNk‚ ÌUxlËfwd G…ËP™‚ ÌkýU pwDR‚ xildwtZd‚ mxev KiËeö…‚ GxZiLwdw‚ ejêUd ÌKëbÛ‚ ÌpxleøwW BZøwxb|

KyhwËg jwËgd-
XwKwk MwgZly gwoýUøw « ÌaËK gwËo okwoxk K×xÄtw Awow jwt| Aagw MwgZly ÌaËK gwËo Ìb#lZxbtw GËo ÌoLwd ÌaËK ÌUÛËd KËkI K×xÄtw Awow oºg| XwKw ÌaËK okwoxk K×xÄtw— gwohwrw erËg 200-240 UwKw| K×xÄtw ÌaËK ÌiËpkeÖk jwItwk gÉ gwo kËtËQ| gwoËýUmd ÌaËK Awcw NåUw ekekB Ìo†Ëlw ÌiËpkeÖËkk DË¥Ëm ewxr Riwt| hwrw 25-30 UwKw|

ÌKwawt awKËgd-
K×xÄtw GLd Ìgm DYíZ mpk| GLwËd kwZ jweËdk RËdø Ìgm KËtKxU ÌpwËUl kËtËQ| iwdoóiZ ÌpwËUËlk iËcø kËtËQ ÌpwËUl eÝyZi‚ ÌpwËUl ebôw| kØi hwrw Wwgl 150-220 UwKw‚ xoËŠl 90-100 UwKw| ÌiËpkeÖËk iwdoóeYí ÌpwËUl ÌdB| ZËg ÌpwËUl xiZwop KËtKxU ÌpwËUl kËtËQ— G†Ëlw ÌiwUwiÖxU PldoB|